Waarom je gespannen bent ook als er niets aan de hand is

Je zit ‘s avonds in de zetel en de dag zit erop, maar je lichaam staat nog aan. Schouders gespannen, gedachten die maar niet stil worden en ergens in je borst zit een spanning die je niet kunt plaatsen. Misschien word je ook wakker om half vier ‘s nachts, zonder reden, met een lichaam dat moe is maar gedachten die alweer op volle toeren draaien.

Ik weet wat dat is. Wat ik eerst voor een burn-out hield, bleek vooral een alarmsysteem dat veel te snel afging.

Je interne alarmsysteem

Diep in je brein werkt een systeem dat voortdurend inschat of je veilig bent. De amygdala, een klein amandelvormig structuurtje, speelt daarin een belangrijke rol, maar ze doet het niet alleen. Je hele brein werkt mee, en het luistert daarbij voortdurend naar je lichaam: je hartslag, je adem, je spierspanning.

Wat de meeste mensen niet weten: dat alarmsysteem steunt sterk op wat we het impliciete geheugen noemen. Je lichaam heeft een soort van geheugen. Een geheugen zonder woorden, zonder bewuste herinneringen, gewoon opgeslagen ervaringen in je lichaam. Je brein gebruikt die ervaringen om te voorspellen wat er gaat gebeuren. Wanneer iets nu lijkt op iets van vroeger, kan je zenuwstelsel die oude ervaring opnieuw gaan beleven, ook al heeft ze weinig te maken met wat er nu eigenlijk gebeurt.

Een voorbeeld dat veel mensen herkennen

Stel dat je partner iets zegt op een bepaalde toon en iets in jou slaat dicht, terwijl je rationeel weet dat er niets ernstigs aan de hand is. Of iemand reageert niet op je bericht en je gedachten gaan meteen uit naar het ergste. Je alarmsysteem slaat aan, terwijl er op dat moment geen gevaar is. Je lichaam heeft immers onthouden dat een bepaalde situatie ooit gevaarlijk was. Je spieren spannen op, je ademhaling verandert en je gaat lichamelijk opnieuw beleven wat je vroeger hebt beleefd.

Dat is geen overreactie, dat is je zenuwstelsel dat precies doet waarvoor het gemaakt is. Misschien heb je ooit gelezen over je “reptielenbrein” dat het overneemt van je verstandige mensenbrein. Dat beeld is achterhaald. Je hebt één brein, en bij gevaar stelt dat hele brein even andere prioriteiten. Overleven komt eerst, de rest volgt later of helemaal niet.

Hoe dat patroon sterker wordt

Bij trauma leert je zenuwstelsel dat de wereld gevaarlijk is. Peter Levine beschrijft het zo: traumasymptomen worden niet veroorzaakt door de gebeurtenis zelf, maar door de overlevingsenergie die niet uit het lichaam is ontsnapt en daar vastzit, waardoor die energie het systeem blijft activeren. Soms zelfs tot jaren later.

Chronische stress werkt op dezelfde manier, ook zonder één grote traumatische gebeurtenis. Jaren van werkdruk, altijd aan, nooit genoeg rust, dat stapelt zich op in het lichaam en je alarmsysteem gaat steeds sneller af waardoor kleine dingen groot gaan aanvoelen. Onder aanhoudende stress werkt het voorste deel van je hersenen, waarmee je plant en nuanceert, tijdelijk minder goed. Je denkt letterlijk minder helder, omdat je brein zijn energie verschuift naar overleven.

Waarom praten soms niet genoeg is

Cognitieve therapie is waardevol en het helpt je patronen te zien en inzicht te krijgen, maar er is iets wat ik zelf heb ondervonden en wat ik nu ook hoor van veel mensen die naar mij komen: je kunt alles begrijpen, maar het toch nog steeds voelen. Dat komt omdat je vanuit het hoofd die spanningen eigenlijk niet kunt opzoeken. Ongeveer 80% van de vezels van de nervus vagus, de grote zenuw tussen lichaam en hersenen, stuurt informatie van het lichaam naar de hersenen. Slechts 20% gaat de andere richting. Dit betekent dat je lichaam veel meer informatie naar je brein stuurt dan omgekeerd.

Hoe Somatic Experiencing dat anders aanpakt

Het grote verschil is dat je bij Somatic Experiencing vanuit het lichaam gaat werken. Je gaat met die spanningen, met sensaties, met emoties aan de slag in plaats van vanuit het hoofd.

Wat daarbij belangrijk is om te weten: je lichaam maakt vaak weinig onderscheid tussen iets dat vroeger is gebeurd en wat er nu gebeurt. Als je vertelt over een situatie van vorige week die iets triggerde, gaat je lichaam op dat moment al signalen beginnen afvuren, alsof het opnieuw gebeurt. En precies daar kunnen we mee aan de slag. We hoeven niet terug naar het trauma zelf, maar werken met wat je lichaam nu laat zien.

Niet via redeneren, maar via wat je nu voelt in je lichaam.

Door keer op keer kleine doses activatie op te roepen en dan terug te keren naar rust (bijvoorbeeld via je hulpbronnen), leert je zenuwstelsel iets nieuws: dit gevoel kan ik aan en ik word niet meegesleurd. Zo activeer je het zelfregulerend vermogen van je lichaam, stap voor stap.

Als je het gevoel hebt dat je alles cognitief begrijpt, maar nog steeds spanning voelt, druk of iets dat niet klopt, dan kan somatisch werk een ingang zijn om terug te leren communiceren met je zenuwstelsel en je lichaam.

Verder gaan dan begrijpen

Wil je weten waar jouw zenuwstelsel nu staat? De gratis Zenuwstelselscan geeft je in een paar minuten een helder beeld.

Op zoek naar persoonlijke begeleiding? Maak een afspraak voor een 1:1 sessie bij mij in de praktijk.